Новинарите и граѓанските организации: Како до поквалитетни истражувања и подобра соработка?

Posted in Вести, Избрани, Истражувачко новинарство

slika 1

Можностите за соработка меѓу медиумите и невладините организации беа тема на работилницата во организација на Центарот за граѓански комуникации и партнерските организации БИРН И НВО Инфоцентар што се одржа на 21 септември во Битола. 

На средбата меѓу новинарите и претставниците на невладините организации од пелагонискиот регион, во рамките на проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи“ поддржано од ЕУ, се дебатираше за состојбата со истражувачкото новинарство, за неопходната упатеност на медиумите на темите од јавен интерес за кои невладините организации имаат своја експертиза и можностите за подобрување на начинот на информирањето и нивната меѓусебна соработка.

 

slika2

 

Главна тема која што неможеше да се избегне на оваа работилница се егзистенцијалните проблеми со кои се соочуваат локалните медиуми и малите новинарски екипи. Тоа упатува дека можеби примарно мора да се најде начин за некакво посистемско финансирање на локалните медиуми, нивна финансиска поддршка и засилување за да може да отидат чекор подалеку и на своите новинарски екипи да им остават простор и ресурси за да можат да се посветат на истражувачко новинарство.

На самата работилница од страна на претставниците на невладините организации од Битола, Прилеп и Ресен беа посочени теми кои во иднина би можеле да бидат предмет на новинарски истражувања.

 

Повеќе

Политичарите без притисок забораваат на отчетноста!

Posted in Избрани, Истражувачко новинарство

natasa1

Примерот со Бугарија во однос на транспаретноста и отчетноста на политичарите на власт покажува дека тоа е можно да се очекува и да се оствари и во Македонија, но само под три услови: Политичка волја, притисок од јавнoста и целосна примена на строгите стандарди во европското законодавство.

Точка 26

Проект на Решение за одобрување на проект – Меморандум за разбирање меѓу Министерството за транспорт, информатички технилогии и врски на Република Бугарија и Министерството за транспорт и врски на Република Македонија за развој на железничкото поврзување меѓу Софија и Скопје.

БОЈКО БОРИСОВ (премиер): Московски!

ИВАЈЛО МОСКОВСКИ (министер): Господин премиер, ценети колеги, Меморандумот за разбирање помеѓу Министерството за транспорт….на РБ и Министерството за транспорт на РМ во основа предвидува развој на железничките врски меѓу Софија и Скопје и ќе преставува можност за конкретни дејства за доизградба на железничката врска меѓу Бугарија и Македонија, при што одредува и временски рокови за финализирање на делницата од бугарска страна меѓу Ѓуешево–македонска граница до 2027 г., а од македонска страна на делницата од Крива Паланка – Деве Баир – бугарска граница, до крајот на 2025 г.

Со влегувањето во сила на овој Меморандум ќе се овозможи…

БОЈКО БОРИСОВ: Во таа смисла, и на средбата во Трст (е потврдено – н.з.), дека и Берлинскиот процес е вклучен во Коридорот 8, за да може да се оствари тоа поврзување меѓу двете држави, кон кое ние толку многу настојуваме….

Ова погоре се стенограми од седница на Владата на Република Бугарија одржана на 26. јули 2017 година. Оваа стенограма, заедно со сите други од седниците на Владата на Р.Б., се објавуваат редовно на интернет страницата на бугарската влада.

И додека кај нашиот сосед дискусиите на премиерот и министрите се јавно достапни по секоја владина седница, во Македонија, засега има само општи соопштенија од одржаните седници, пракса што ја воспостави новата влада. Претходно, пак, во времето на довчерашната влада, не се знаеше ниту кога имало седница, ниту што било на дневен ред. Освен ако не се земат предвид оние неколку примери на директно пренесување на седниците на владата со која претседаваше Никола Груевски, кои според оценките и коментарите во јавноста беа наменети за остварување на политички поени.

Во Бугарија, пак, од стенограмите на владините сeдници може да се види не само за што се зборувало, туку и подетално кој министер, каков став имал за одредено прашање, но и какви дилеми се појавиле на самата седница и какви насоки се добиени. Од почетокот на годинава до почетокот на август се објавени 32 стенограми, што е еднакво на бројот на одржани владини седници.

И додека во Бугарија се објавуваат стенограмите од завршените владини седници, а претходно се објавуваат и точките на дневен ред за кои ќе се расправа на седницата, по што следуваат и објаснувања зошто е донесена некоја одлука, во Македонија состојбата е поинаква.

Деценија на нетранспарентност

Според неподелена оценка на домашните проследувачи на политичките настани, но и според одредени забелешки во извештаите на ЕУ и други меѓународни организации, изминатата деценија немаше транспарентност од врвот на извршната власт, а тоа се пренесе делумно и на другите две власти и секако на државните институции и јавни претпријатија, со чесни исклучоци. Со промената на власта, иако се направени измени и јавноста е навремено информирана дека е закажана владина седница, а потоа се објавуваат и донесените одлуки,сепак, тоа е далеку од примерот со Бугарија. Владата на РМ сèуште не објавува целосен дневен ред на закажаните седници, а можноста за објавување на детални стенограми од владините седници, засега не се споменува. Се најавуваат само записници од седниците.

„Транспарентноста на работата на Владата е еден од приоритетите во рамките на Планот 3-6-9 за забрзување на реформите во насока на зајакнување на евро-атлантските интеграции на нашава земја. Владатa, за секоја седница ќе го објавува дневниот ред на официјалната веб страница www.vlada.mk, записниците на секоја седница ќе бидат исто така објавени јавно на официјалната веб страница www.vlada.mk“, вели Миле Бошњаковски, портпарол на Владата.

Бошњаковски додава дека ќе продолжат во најкус можен рок да испраќаат детално соопштение од седниците, а дополнително по завршување на секоја владина седница ќе следува брифинг од страна на портпаролот на Владата и доколку на одредената седница имало специфична тематска одлука, на брифингот ќе се приклучат и портпаролите од министерствата, а во одредени случаи и министрите и нивните заменици.

natasa2

Од бугарската влада, пак, велат дека објавувањето на стенограмите е нешто што се подразбира и дека секогаш има простор да се направи нешто плус, за да се подобри транспарентноста.

„Стенограмите од владините седници се најмалото нешто што го објавуваме. Имаме целосна отчетност и во делот на финансиите. Конкретно би споменал дека за инвестиционите проекти во кои е вклучена и Европската унија постои посебна интернет-страна каде може да се види колку пари чини секој проект, кои се изведувачите и подизведувачите“, вели вицепремиерот во бугарската влада,Томислав Дончев.

А токму на интернет-страната за текот на инвестиционите проекти може во детали да се видат податоците за проектите што се во тек, кои се фирмите што работат, колку пари се исплатени. Наведени се детали за проектите по региони и години и податоци со детали за тоа кои проекти се завршени. Освен тоа, точно е посочено која државна институција кој проект го работела, колку проекти реализирала и колку пари чинеле. Така, може да се види, на пример, дека само Агенцијата за државни патишта од 2009 година до 2015 година реализирала 22 проекти за кои исплатила 1,7 милијарди лева.

Има позитивни примери и во Македонија во таа насока, на пример, веб-страницата на поранешната Агенција за државни патишта на РМ, денес јавно претпријатие, каде што исто така се наведени основни информации за проектите, но затоа недостигаат редица други важни информации, како на пример оние за новите автопатишта што се градат и кои западнаа во застој.

Притисокот на јавноста клучен за поголема отчетност

Вицепремиерот Дончев објаснува дека во Бугарија постои огромен притисок од јавноста, односно од медиумите, невладините организации и од граѓаните за што поголема транспарентност и отчетност. Но и дека за да се постигне сегашното ниво на транспарентност морало да се помине низ еден подолготраен процес.

„Тоа е еден процес кој се одвиваше во континуитет низ годините. Ова ниво не беше воведено автоматски, туку се надградуваше постепено, иако европското законодавство е многу строго и по силата на европските директиви многу нешта кои претходно не беа достапни за јавноста сега се достапни“, објаснува Дончев.

Пред извесно време во Бугарија се појавила и иницијатива, која сèуште не е реализирана, а со која се барало секој министер да обелоденува дневник на активности. Односно, на самата интернет-страна на министерствата да се објавуваат информации, кој министер со кого и каде имал средба во текот на денот. Вакво нешто во Македонија побараа дел од невладините организации кои следат корупција, особено откако во јавноста се појавија голем број сметки за тоа како функционерите ги трошеле парите на граѓаните додека биле на власт, со примери за луксузирање и за трошења за лични потреби.

Но, таквото барање не само што нема никаков повратен ефект, туку од друга страна, ниту една државна институција не отвори истрага за случаите, туку постојано меѓусебно се прозиваат кој треба да достави документи за да може да се испитаат трошењата, а неформалното образложение беше дека тоа ќе немало ефект сè додека главен јавен обвинител е Марко Зврлевски. Сега, откако Зврлевски е разрешен јавноста очекува да види дали тие информации за нецелисходно трошење на јавни пари за приватни цели ќе имаат завршница и разрешница или ќе останат на ниво на пропагандни активности за тоа кој бил подобар, а кој полош.

Треба да се има предвид дека информациите за трошењата станаа достапни со промената на власта, па повеќето министерства решија да ги достават податоците коимедиумите претходно ги бараа со Законот за слободен пристап до информациите од јавен карактер, а за кои претходната владанаоѓаше различни начини како да не бидат обелоденети.

За разлика од Македонија, во Бугарија состојбата со примената на таквиот закон е сосема поинаква.

Банкротот јавен, излезот таен

Рокот за доставување на бараната информацијаспоред бугарскиот закон за оваа материја е 15 дена и тој е двојно пократок од Македонија. Невладините организации во РМ одамна бараат скратување на рокотбидејќи институциите го чекаат последниот рок за да одговорат. Ако се достави и жалба до надлежната Комисија,временскиот период за добивање една информација може да потрае и два месеци. Исто така, според извештаите на Комисијата за заштита на правото за слободен пристап до информации од јавен карактер, минатата година, ниту една институција не била казнета за непостапување по законот

Колеги и колешки од Бугарија нивниот закон го оценуваат како „релативно добар“.

„Бугарскиот закон е релативно добар во споредба со многу други земји. Драго ми е што Бугарија има Закон за пристап до информации од јавен карактер. Тоа е добар начин да се регулира процесот, дури и кога институциите не се толку транспарентни“, вели новинарката Алексениа Димитрова, слободен новинар и една од пионерите во користењето на овој закон за обелоденување на важни информации и објавување на истражувачки приказни, дури и книги. Таа воедно е и заеднички добитник на годинешната Пулицеровата награда, доделена за истражувањето и објавувањето на т.н. „Панама пејперс“, најголема обелоденета листа на сопственици на оф-шорни компании досега во светот.

Димитрова додава дека понекогаш од институциите во Бугарија не го добиваат она што го бараат, но со помош на Законот за пристап до информации од јавен карактер, сепак, овој процес, вели, добро се регулира, па судовите постапуваат по нивните реакции.

„Има ситуации кога и министерствата се повикувале дека информациијата не е од карактер за слободен пристап, но сепак, потоа надлежните судови сметале дека таквиот одговор не е соодветен и носат одлука бараната информација да биде доставена. Секако, има и спротивни ситуации, иако помалку“ вели Николај Крастевкој од оваа година работи за телевизијата Блумберг Бугарија.

На новинарите и граѓаните кои бараат одредена информација, а институциите одбиваат да им ја дадат, им помага и невладината организација Фондација ПДИ (Програма за достап до информации),која ги застапува во судските спорови. Тоа може да се види и само ако се погледне листата на проекти кои се активни или кои ПДИ ги имала во блиското минато.

Од оваа невладина особено истакнуваат пет големи случаи на документи кои биле декласифицирани, а за кои владата сакала да останат тајна.

Во првиот случај бил декласифициран Правилникот за заштита на државната тајна на Бугарија од 1980 година. Потоа, околу 100 тома материјали на Националната разузнавачка служба, па договорот на Министерството за финансии со фирмата Краун Ајџентсза реформи во царината (позната и кај нас од пред петнаесетина години) и извештаите на Обвинителството за злоупотребата со специјални разузнавачки средства.

Последниот случај, пак, поврзан со состанокот што се одвивал во кабинетот на претседателот на државата, а се однесувал за банкротот на КТБ банката е отворен, но не благодарение на законот, туку на сменетата политичка гарнитура.

Декласифицирани се два стенограма од средбите кај поранешниот претседател на Бугарија, Росен Плевнелиев. Имало два состанока во јуни и јули 2014 година. Консултациите биле поврзани со кризата што настанала околу проблемите со Корпоративна трговска банка (КТБ). На средбите учествувале претседателот, лидерите на парламентарните партии, пратеници, пратеник од Европскиот парламент, претставници на Владата, на Управниот одбор на Бугарската народна банка (БНБ), главниот обвинител. Банкарската криза завршува со затворање на банката, одземање на лиценцата и најава за нејзин стечај. Консултациите кај претседателот Плевнелиев биле заусвојување на различни мерки за справување со кризата, вклучувајќи и законодавни.

Сепак, документите не биле декласифицирани во мандатот на Плевнелиев. Односно, иако тогаш биле поднесени две барања за пристап до информации од јавен карактер со кој се барале стенограмите, тие биле одбиени. На почетокот на мандатот на претседателот Румен Радев, интересот за содржината на стенограмите повторно станува актуелен, а сега стенограмите стануваат достапни до јавноста.

„Ова беше пример кога поранешниот претседател Плевнелиев не сакаше да ги даде стенограмите од разговорите за банкарската афера, но откако дојде новиот претседател Радев, стенограмите се достапни. Тоа покажува дека нема информација што може да остане вечна тајна. Друго е прашањето дали во Бугарија медиумите лесно или многу лесно доаѓаат до информациите кои се од јавен карактер“, вели Николај Крастев од телевизијата Блумберг.

Транспарентноста се зголеми со ЕУ

Нашето истражување и споделените искуства од соговорниците во Бугарија, покажа дека Законот за пристап до информации од јавен карактер во Бугарија, иако функционира од 2000-та година, дури пред влезот на земјата во ЕУ тој почнал да функционира како што треба.

„Процедурата за да стигнеме до ова ниво на добивање на информации од јавен карактер почна пред да влеземе во ЕУ. И тогашните власти не сакаа многу да ги даваат сите информации, но со време научија дека мора да ги даваат. И откако сме во ЕУ веќе десет години нема некои драстични проблеми со кои се нарушуваат правата на медиумите во смисла да не им се даваат информации. ЕУ носи друг стандард“, вели Крастев.

Во корпусот на транспарентност, што дополнително ја олеснува работата на новинарите, но и пристапот до податоци на граѓаните е тоа што во Бугарија во најголем дел се бесплатно достапни и податоците за сопственоста и за работењето на фирмите од Централниот регистар (Агенција за впишување), а во тој состав и Трговскиот регистар. Сепак, новинарите не се целосно задоволни и велат дека споредено со регистрите на повеќе земји, овој Централен регистар, не е најдобриот.

Ваква одлука за бесплатен пристап до информации до Централниот регистер и до Катастарот за потребите за истражувачки стории, неодамна донесе Владата на Република Македонија на својата 26 седница оддржана на почетокот на септември годинава. Одлуката беше образложена како поддршка на Владата кон „правото на медиумите и нановинарите слободно и непречено да известуваат и да истражуваат“. Во соопштението Владата признава дека станува збор за барање на новинари и новинарски здруженија.

Пред да се донесе оваа одлука разговаравме со Сашка Цветковска, истражувачки новинар од Нова ТВ, која ни образложи зошто била барана ваква одлука од властите:

„Централниот регистар во Македонија е еден од најскапите регистри, односно од она што досега сум го сретнала веројатно е и најскапиот во светот. Кај нас секоја информација се наплаќа. Плаќате дури и за онаа основна информација кој е директор и сопственик на некоја компанија. Доколку, пак, сакате да добиете историјат на компанијата тогаш треба да сте подготвени да фрлите многу пари. За разлика од Македонија, регистрите во регионот или не наплаќаат за податоци или наплаќаат минимални суми“, вели Цветковска, која често ги користи податоците од регистарот за своите новинарски истражувања.

Таа објаснува дека за обичен историјат на една фирма во Македонија се плаќа 1.300 денари, додека пак за комплетна проверка на историјата на една фирма во Британија, со сите придружни документи се плаќа помеѓу 350 до близу 700 денари, зависно од бројот на документи.

„Ако независна редакција сака да го негува истражувачкото новинарство треба да плаќа и по 1.000 евра за документи за истражување“, ги појаснува Цветковска причините зошто се бараше укинување на плаќањето информации од овие две институции.

Чекајќи ја целосната транспарентност, остануваат ветувањата

Новата влада која најавува поголема транспарентност на податоците не би требало да застане тука, велат и нашите соговорници и од струковите организации.

Независниот новинарски синдикат, ССНМ, при првиот состанок со премиерот Заев упати и писмено барање за измена на Законот за слободен пристап до информации од јавен карактер, при што, на премиерот му биле соопштени слабостите од сегашниот закон. Истото, претходно веќе го бараа и од Центарот за граѓански комуникации и други невладини организациии новинари. ССНМ неодамна поздравувајќи ја владината одлука за укинување на плаќањето за информација од Централниот регистер и Катастарот, ја охрабри и ја потсети Владата дека се бараат и измени на Законот за пристап до информаци од јавен карактер.

Според изјавата за „Вистиномер“ на министерот за комуникации и отчетност Роберт Поповски, владата ја планира оваа активност околу измените на Законот за периодот по локалните избори, имајќи ја предвид динамиката на (не)работење на Парламентот.

Министерот, на барање на ЗНМ (Здружението на новинари на Македонија), претходно најави дека ќе се направат напори секое министерство еднаш неделно или месечно да има брифинзи со новинарите, како што е пример во Германија. Јавноста сè уште чека на таквата пракса.

Во Бугарија, според новинарите, сè уште не е воспоставена пракса секоја институција неделно или месечно да има брифинзи со новинарите, но велат дека сепак во повеќето институции брифинзите се чести и се одржуваат по потреба.

Истражувајќи позитивни примери од земјите членки на ЕУ во однос на транспаретноста и отчетноста и европските стандарди во оваа област се доаѓа до констатација дека сепак, политичката волја за примена на таквите стандарди и притисокот од јавноста, се најважни фактори. Тоа го потврдува и бугарскиот владин функционер со кого разговаравме на оваа тема.

Тој, сепак, пораката за тоа како Македонија да достигне поголемо ниво на транспарентност ја упатува и до јавноста и медиумите.

„Не очекувајте политичарите сами да се сетат да бидат отчетни. За такво нешто е потребен силен притисок од јавноста“, вели вицепремиерот Дончев.

Наташа Стојановска

Овoј новинарски текст е изготвен со помош на грант доделен преку проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи”, што го спроведува Центарот за граѓански комуникации во партнерство со Балканската истражувачка репортерска мрежа и НВО Инфоцентар со финансиска поддршка од Европската Унија. Содржината на текстот е единствена одговорност на авторот и на никаков начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Европската Унија.

Повеќе

Странски туристи има сѐ повеќе, но не колку што имало пред осамостојувањето

Posted in Избрани, Истражувачко новинарство

slika 1 - Copy

2016 година е по многу параметри клучна за македонскиот туризам. Во оваа година, бројот на туристи за прв пат по осамостојувањето надмина половина милион. Според проценките, пак, ако не беше кризата во 2001 година, токму во 2016 година, бројот на странски туристи би можел да достигне 1 милион. 

Бројот на странски туристи во Македонија во 2016 година, за прв пат по осамостојувањето на земјата, надмина половина милион луѓе. Но, со ова, бројот на странски посетители го достигна само нивото од 1977 година кога за прв пат бројот на странски туристи во земјава надминал половина милион.

„Златни години“ за македонскиот туризам биле оние од 1977 до 1990 година, кога земјата годишно ја посетувале по повеќе од 500.000 странски гости. Максималниот број е достигнат во 1987 кога во Македонија дошле рекордни 689.016 странски посетители.

По оваа година следи намалување на бројот на странски туристи, кој, особено рапидно опаднал во 1990 година кога се намалил само на 294.323 луѓе. Рекорно најнизок број на странски туристи во последните шеесетина години дошле во „воената“ 2001 година – само 98.946 луѓе. Иако оттогаш наваму овој број постојано расте, тој е сѐ уште значително под бројките што се остварувани во „златното доба“ за туризмот, кога земјата уште била дел од поранешна Југославија. 

turizam 1

Имајќи предвид дека бројот на странски туристи во годините по 2001 расте со просечна годишна стапка од 11%, може да се процени дека, ако не би била кризата во 2001 година, бројот на странски туристи сега би достигнал еден милион годишно. Сепак, ако бројот на странски туристи и натаму го бележи овој пораст, проценката е дека нивото од еден милион туристи годишно би се достигнал некаде по 2023 година. 

Секој петти гостин е од Турција.

Во последните шест години кои се предмет на подетална анализа во ова истражување, најмногу странски туристи во земјава (половина од вкупните) дошле од пет земји – три соседни и Турција и Холандија.

20% од сите странски гости, или секој петти странски турист е од Турција од каде само во 2016 година дошле 105.738 луѓе. Според бројноста следуваат туристите од соседните Србија, Грција и Бугарија, а потоа од Холандија.

Дури седум од првите десет земји од кадешто доаѓаат најмногу туристи се соседни или земји од регионот. Останатите три се Холандија, Германија и Полска. 

Топ 10 земји на припадност на странските туристи во Македонија

turizam 2

Од земјите од поранешна Југославија, најмногу туристи има од Србија, 50.145 во 2016 година, а најмалку од Црна Гора, односно 5.755 во 2016 година.

Сите пет соседни земји се меѓу првите десет според бројот на посетители во Македонија.

Бројот на туристи во последните шест години се намалува само од шест земји (од оние за кои постојат одделни податоци). Најзначително намалување на бројот на туристи во овој период има од три земји од соседството и тоа: Грција, Хрватска и Словенија.

Од 1960 година наваму, странците ноќеваат само по два дена

Она што е најинтересно од анализата на податоците за странските туристи е што и покрај ваквите движења и осцилации, уште од 1960 наваму, односно во текот на анализираните 57 години, просечниот број на ноќевања по еден турист останува непроменет, односно секој странски турист во просек во земјава се задржува само по две вечери. Просечниот број на ноќевања во сиот овој период изнесува 2,2.

Најкратко, во целиот период од повеќе од педесет години, странците се задржувале во 1992 и 1993 година, по 1,7 ноќевања, а најдолго во 1962 и во 1999 година, по 2,6 ноќевања. Како и да е, оваа бројка никогаш во последните 67 години не достигнала 3. 

Најмногу туристи во август, најмалку во јануари

Гледано по месеци, најмногу странски туристи има од мај до октомври. Максимумот се достигнува во август, кога бројот на странски туристи е за 50% поголем од просечниот во текот на целата година. Спротивно, најмалку посетуван месец е јануари, кога во земјава има за 50% помалку странски туристи од просекот во текот на годината. 

turizam 3

Најмногу туристи во Скопје, но најмногу ноќеваат во Охрид 

Од другите аспекти за кои постојат податоци, интересен е податокот дека дури 93% од странските туристи престојуваат во хотели, а маногу помал број (по околу 1,4%) во туристички апартмани и преноќишта.

Кога станува збор за местата што ги посетуваат, најмногу туристи доаѓаат во Скопје (39% од вкупните) и по езерата (34%). Сепак, иако најмногу туристи доаѓаат во Скопје, тие најмногу ноќеваат во крајезерските капацитети (43%), пред ноќевањата во Скопје (31%). 

На планина доаѓаат и ноќеваат само по околу 4% од туристите.

Доаѓања и ноќевања на странски туристи по видови места (2011-2016)

turizam 4

За разлика од странските туристи чиј број од година во година постојано расте од 2001 година наваму, бројот на домашните туристи се движи со осцилации, односно осум години бележи раст, а седум намалување. Како и да е, во 2016 година во земјава се регистрирани 346.359 домашни туристи, бројка која сѐ уште е под нивото на домашните туристи пред кризната 2001 година (408.507 во 2000 година).

turizam 5

Она што е интересно е што иако пред шест години, односно во 2011 година имало по речиси ист број на домашни и странски туристи, во следните пет години бројот на странски туристи се зголемил за 56%, додека бројот на домашните туристи само за 8%.

Сепак, за разлика од странските туристи кои во земјава во последните повеќе од 50 години просечно се задржуваат по две ноќи, домашните туристи остваруваат просечно по 4,5 ноќевања.

Сиве овие податоци се од исклучителна важност не само за оние што се занимаваат со туризам, туку и за оние што ја креираат и планираат политиката на туризмот.

Сумирано, обработката на повеќегодишните податоци покажува дека:

–          Земјава ја посетуваат по околу половина милион странски туристи годишно и нивниот број секоја година се зголемува за нови 9%;

–          Историски, просечниот број на ноќевања на странските туристи изнесува 2 и тој никогаш не пораснал до 3 ноќевања во последните педесетина години;

–          Најмногу странски туристи доаѓаат во Скопје, но најмногу ноќеваат во Охрид;

–          Додека расте бројот на туристи од Турција, Бугарија, Албанија, Косово и Србија (земји со понизок животетн стандард), се намалуваат туристите од Грција, Словенија и Хрватска (земји со повисок животен стандард).

–          Над 90% од странските туристи престојуваат и ноќеваат по хотели, чии капацитети се далеку од искористени. Само во хотелите има 17.000 легла дневно што би опслужило повеќе од 6 милиони туристи годишно, наспроти нивниот реален број од 850.000 (домашни и странски заедно);

–          Бројот на домашни туристи се движи променливо со мал пораст во последната декада;

–          Домашните туристи преспиваат по четири до пет ноќи, за разлика од странските кои имаат просечно по две ноќевања.

 

Истражувањето е спроведено преку обработка и анализа на податоците за туризам на Државниот завод за статистика. 

Ова истражување е изготвено од Центарот за граѓански комуникации во рамките на проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи“ финансиран од Европската Унија. Содржината на истражувањето е единствена одговорност на Центарот за граѓански комуникации и на никаков начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Европската Унија.

 

Повеќе

Моќни парламентарни комитети проверуваат како се троши секоја фунта на британците

Posted in Вести, Истражувачко новинарство

DV1457718

Специјални парламентарни тела во Велика Британија, како што е Комитетот за јавни сметки или Комитетот за трезор, преку јавни распити истражуваат како властите ги трошат парите на даночните обврзници, дали е постигната најдобрата вредност за потрошените пари и колку политиките што се финансираат ги испорачуваат очекуваните резултати. Посебни службеници за сметки во секое министерство се должни да достават докази до Парламентот за потрошените пари. Капитал од Лондон ги претставува искуствата во контрола на јавните трошења на земјата која што е рангирана на високото 10. место на Индексот за перцепција на корупцијата на Transparency International.

Велика Британија важи за земја што нема значителен проблем со корупција во јавниот сектор и тоа го покажува и последниот Индекс за перцепција на корупцијата на Transparency International каде што земјата е рангирана на високото 10 место. За споредба, Македонија на овој Индекс е рангирана 80 места подолу.

Британските политичари што ги трошат парите на даночните обврзници ќе ви речат „таква е културата на граѓаните“, но аналитичарите велат дека постојат моќни механизми за контролирање на трошењето на народните пари што ги држат властите „на око“.

Македонските политичари, пак, коишто раководеа со државата во последните десет години, се соочуваат со сериозни обвиненија за злоупотреба на народни пари.

Да се огледаме на земја како Велика Британија и да го пресликаме искуството во надзорот на јавните трошења, може да ги спречи сегашните и идните власти да се однесуваат по старо.

„Контрола и надзорот на јавното трошење се клучни за отчетна влада. Им помага на граѓаните да дознаат како се трошат нивните пари и да имаат доверба дека Владата троши за јавниот интерес. Но, многу придонесува и за квалитетно носење на одлуки. Ова се пред се прашања на отчетност и транспарентност, за кои во Британија, Парламентот има клучна улога“, оценува за Капитал британскиот амбасадор во Македонија, Чарлс Гарет.

„Ефективниот надзор на јавните финансии е суштински за намалувањето на ризикот дека парите од даночните обврзници ќе бидат злоупотребени или украдени од службениците. Контролата би требало да ја прават луѓе независни од владата, доволно храбри да постават тешки прашања и да водат сметка да се обезбеди јавниот интерес во јавните набавки“, оценува Стив Гудрич, директор за истражување во Transparency International UK.

Она што е специфично за Велика Британија е моделот на индивидуална одговорност за секоја потрошена фунта од вкупно 790 милијарди фунти колку што тежи буџетот годинава, што е околу 39% од бруто домашниот производ (БДП). Македонија, пак, троши помалку пари во споредба со Велика Британија. Годинава е планирано да се потрошат вкупно 3,3 милијарди евра, што е околу 31% од БДП.

Секое министерство има посебен службеник за сметки кој што е одговорен за примената на политиките на министерствата и какви ефекти испорачуваат, и е човекот кој што Парламентот го повикува на распит за начинот на трошењето на парите.

Тоа е вообичаено најстариот и највисокиот службеник во министерството, а овој модел има за цел одговорноста да се лоцира кај одреден човек.

„Не може да кажете не бев јас. Секој мора да биде лично одговорен за трошењето на парите што ги земаме од даночните обврзници. Кога постои лична одговорност, јавните службеници мора да се погрижат да водат добри политики и да трошат разумно, притоа обидувајќи се да ја обезбедат најдобрата вредност за потрошените пари“, објаснуваат од Министерството за финансии и економија на Велика Британија, односно Трезорот, како што го викаат Британците.

Овие службеници, задолжени за сметките на министерствата, директно и лично одговараат пред Парламентот, а не преку министрите.

А во Парламентот, постојат посебни комитети за секој сектор, кои што вршат контрола и надзор на трошењето и политиките што ги спроведува секое министерство.

Меѓутоа, специјални парламентарни тела како што е Комитетот за јавни сметки вршат истраги на целото владино трошење, излегувајќи од границите на еден сектор или едно министерство.

За споредба, кај нас единствено парламентарно тело што се занимава со трошењето народни пари е Комисијата за финансирање и буџет и притоа ги разгледува предлог буџетите, завршните сметки, и одобрува предлог закони од оваа сфера, без да навлегува во истраги за начинот на трошењето.

Парламентарното контролирање на јавното трошење е механизам од витално значење во Велика Британија, што бара одговорност од владата и нејзините институции  за парите на даночните обврзници. Парламентарниот надзор на трошењето народни пари треба да биде одлика на секој модерен демократски систем, пишува во еден од последните извештаи на Комитетот за буџетска контрола при Европскиот Парламент.

„За Обединетото Кралство, отчетноста на владата преку Парламентот е еден од основите на демократијата. Но, британскиот модел не е единствениот. Зависи од Македонија како ќе одлучи, кој модел ќе го избере за да има целосно отчетна и транспарентна влада. Британија, каде што може, е подготвена да ја поддржи Македонија да ја исполни оваа цел“, истакна амбасадорот Гарет.

20k

Сослушувања на сведоци во Парламентот 

Комитетот за јавни сметки во британскиот Долен Дом е централно парламентарно тело чија главна улога е да проверува колку ефективно се трошеле парите од даноците и дали е постигната најдобрата вредност за потрошените пари. Овој Комитет често пати анализира извештаи на Националниот завод за ревизија за добиената вредност за потрошените пари, меѓутоа, води и самостојни истраги. Ова е непартиски комитет со цел да се обезбеди независна контрола.

„Има одреден напредок во начинот на кој владата планира и управува со одделните сектори, меѓутоа, сè уште не постои соодветен пристап за постигнување на владините цели и обезбедување соодветна вредност за потрошените пари“, пишува во воведниот дел од последниот Извештај на Комитетот за јавни сметки за владините трошења објавен од Парламентот во Велика Британија.

Она што е специфично е што во текот на истрагите што ги води за владините трошења, Комитетот за јавни сметки ги повикува јавните службеници задолжени за сметки и други високи функционери на јавни сослушувања да изнесат докази за потрошените пари.

За да ја прошири истрагата, Комитетот, исто така, може да повика и други засегнати страни кои вршат јавни услуги, како и големи бизниси кои имаат значителна корист од работењето во Обединетото Кралство.

Главниот ревизор од Националниот завод за ревизија исто така присуствува на сите сослушувања и може да биде испрашуван, но и да им поставува прашања на сведоците.

Овие сослушувања, особено за одредени истраги, привлекуваат големо внимание во јавноста и значителен медиумски интерес, па така често пати се директно пренесувани на телевизија, или скоро секогаш се емитуваат во живо на интернет. Само за прашања од национална безбедност или ако станува збор за деловни тајни, се одлучува јавноста да биде исклучена од сослушувањата.

На овие сослушувања како постојан владин претставник присуствува службеникот за сметки од Трезорот. Со него се сретнавме токму во оваа институција, во Лондон, во време кога се подготвуваше за нови сослушувања во новоформираните парламентарни комитети откако завршија изборите и Тереза Меј успеа да формира малцинска влада.

Ричард Браун, вели дека тој и други функционери од Трезорот постојано се на располагање на Парламентот и на специфичните комитети, да одговорат на сите прашања поврзани со одредени политики и начинот на трошење на парите.

„Парламентот има моќ постојано да поставува прашања, да бара податоци и ние сме должни на тоа да одговориме. Имаме високо ниво на контрола, и тоа е многу важно за да се осигури дека парите што ги добиваме од даночните обврзници, се потрошени за јавно добро за сите граѓани, а не за приватни цели“, вели Ричард Браун, службеник за сметките во Трезорот.

NAO

Тој појаснува дека има два аспекти на проверката, од една страна се оценуваат политиките и какви резултати даваат споредено со парите што се трошат за нивно имплементирање, и од друга страна, строга проверка на начинот на трошење на парите за да се спречи корупција или злоупотреба за лични цели.

Браун вели дека своевиден притисок за разумно трошење на парите на даночните обврзници прави и тоа што властите речиси сите податоци ги објавуваат јавно, па така одговорноста кај јавните службеници уште повеќе се зголемува.

Со Комитетот за јавни сметки, и во следниот мандат ќе управува Мег Хилер, од Лабуристичката партија. Таа е повторно избрана месецов откако завршија предвремените парламентарни избори, а со овој Комитет управуваше и претходните две години. Правило е претседавач на овој Комитет да биде претставник на најголемата опозициска партија, што е пракса и во Македонија кога се избира претседател на Комисијата за финансирање и буџет.

„Работата на Комитетот за јавни сметки никогаш не е завршена. Секоја заштедена фунта е важна и политичарите мора да продолжат да ја докажуваат нашата доверба. Наша работа е да копаме подлабоко во направените трошоци и да ја гледаме имплементацијата“, изјави Хилер откако беше назначена по втор пат за претседавач на Комитетот и додаде дека во изминатиот период докажала дека Комитетот може да дојде до вистината без сензационализам.

„Очекувам веднаш да почнеме да работиме онаму каде што застанавме пред изборите, за да продолжиме со внимателно разгледување на трошењето на владата“, истакна таа.

Вообичаено, во период од 4 до 5 недели, Комитетот заедно со Националниот завод за ревизија, објавува извештај со сите прибрани докази.

Во изминатите две години Комитетот објави 106 извештаи за испитување на економичноста, ефикасноста и ефективноста на начинот на кој Владата ги троши парите на даночните обврзници.

Овој Комитет е основан уште во 1861 година за време на тогашниот премиер на Велика Британија, Вилијам Гледстоун, како една од мерките да му се даде на Парламентот поголема контрола на трошењето народни пари.

Борба да се биде претседавач

Освен Комитетот за јавни сметки, уште еден комитет во парламентот се смета за клучен во оценувањето на економските политики и резултатите што ги испорачуваат за сметка на потрошените пари. Тоа е Комитетот за трезор.

Веднаш по последните избори во јуни годинава, во јавноста наголемо се дебатираше за тоа кој ќе биде нов претседавач на овој влијателен комитет. Па така, на оваа позиција сега дојде Ники Морган, која претходно беше министер за образование.

Прецизните задачи на новиот состав на овој комитет се уште не се познати, се додека не се комплетира новото членство што се очекува да заврши до септември годинава, но Морган во своето прво интервју за Financial Times посочи дека „планира да го прошири надзорот за клучни прашања како што е финансирањето на вештините, здравствената заштита на децата, трошењето за инфраструктура и цените на енергијата“.

„Ќе барам детали за сите трошења, ќе поставувам форензични прашања и се надевам дека ќе ја надминеме работата на претходниот состав на Комитетот“, истакна Морган.

Таа додаде дека Комитетот за трезор ќе спроведе повеќе истраги и за последиците од кредитната криза.

„Сигурна сум дека се уште не е крај. Облици на тие проблеми претендираат да се претворат во нови предизвици. Една мудра личност неодамна кажа дека семето на следната финансиска криза е посеано во последната што се случи, а сите знаеме дека овие работи се случуваат во циклуси“, истакна Морган која што важи за противник на Brexit подгревајќи ги сомнежите дека Велика Британија може да се соочи со големи економски проблеми особено откако ќе ја напушти Европската Унија.

Тимоти Стафорд, шеф на одделот за истражување во британскиот тинк тенк Henry Jackson Society, објаснува дека Комитетот за трезор игра важна улога во надзор на севкупната економска стратегија на Владата. Неговите членови имаат пристап до министрите и можат да поставуваат прашања на седници за да приберат докази. Комитетот, исто така, објавува влијателни извештаи кои се сметаат за независни, бидејќи неговите членови не се министри од Владата.

„Парламентарните комитети на Долниот дом се многу важни и нивната улога отсекогаш била од големо значење, но особено сега откако Велика Британија почна да го намалува јавното трошење во одредени области, како дел од мерките за штедење“, коментира Стафорд.

„Комитетот може да оценува и поединечни предлози за трошење и да испита дали се постигнува `вредноста за парите`. Ова го прави трошењето на владата поефективно. Всушност, Владата мора да направи многу детален план за политиките, за да избегне критики од јавноста. Корупцијата е прашање и тука, но во повеќето случаи, дебатата е главно фокусирана на неразумно трошење на пари на проекти кои нема да донесат економски ефекти, а не за злоупотреби“, коментира Стафорд.

Според него, Комитетот за трезор е високо профилиран комитет и позицијата претседавач е многу посакувана.

„Новиот претседавач Ники Морган ќе има голема улога во наредните години што ќе го води надзорот врз Трезорот односно Министерството за финансии и ќе ја оценува владината економска политика генерално. Како критичар на Brexit, таа исто така ќе игра важна улога во оценувањето на економското влијание во Велика Британија од напуштањето на Европската унија“, истакна Стафорд.

Едно најново истражување во Велика Британија покажува дека половина од сите забелешки на парламентарните комитети за трошењето на парите на даночните обврзници се прифатени од властите.

„Кучиња – чувари“ наместо пудлици

Парламентот во Велика Британија му делегира моќ и на Националниот завод за ревизија да ги истражува сите сметки за трошењето на владата, сите министерства и другите јавни институции вклучувајќи ја и Банката на Англија и јавниот сервис, Би Би Си. Државниот ревизор тесно соработува со Комитетот за јавни сметки од Парламентот и често отвора истраги за „вредноста за потрошените пари“ на барање на некој од членовите на овој Комитет. Парламентот во Британија му овозможува на Заводот за ревизија целосен пристап до сметки, податоци и какви било информации од јавниот сектор.

Главниот државен ревизор е службеник од Долниот Дом и работи независно од владата и Парламентот. На редовна основа доставува извештаи до Парламентот за трошењата на властите преку министерствата или на локално ниво.

Ова тело постои од 1983 година, а вработените не се сметаат за јавни службеници. Се финансира директно од Парламентот, а не од Владата, со буџет кој што го одобрува Комитетот за јавни сметки.

Годишно, Заводот доставува до 70 извештаи базирани на докази за „вредноста на потрошените пари“, која што ја дефинира како „оптимално искористување на ресурси за да се постигнат очекуваните резултати“. Ревизорите имаат форензичен пристап на ревизија, кој што е нов специјализиран пристап за откривање на измами. Интересно е што Државниот завод за ревизија веднаш може да отвори истрага по допрен глас од свиркачи, на барање на членови на Парламентот, за актуелни политики од голем јавен интерес или пак, по добиени информации од разузнавање за ефектите од одредени проекти за кои што се потрошени народни пари.

Извештаите на Државниот завод за ревизија се објавуваат транспарентно во јавноста, предизвикуваат големо медиумско внимание и прашања во врска со нивните наоди редовно завршуваат на адресата на премиерот, Downing Street, 10.

Само минатата година, Националниот завод за ревизија проверил вкупно 372 јавни сметки, направил 68 студии за „вредноста за потрошените пари“ и затворил 18 истраги.

Ревизорскиот резултат од работата лани вклучува ревидирање на сметки за потрошени вкупно 1.700 милијарди фунти со што е направена заштеда на вкупно 734 милиони фунти.

Како резултат на моќната парламентарна контрола на трошењто народни пари, но и силната улога на Заводот за ревизија во Велика Британија, повеќе политичари вмешани во финансиски злоупотреби во последните неколку години поднесоа оставки од функциите.

Во насока на поголема независна контрола на јавните финансии, по 2010 година кога ескалираше должничката криза во Европа, Велика Британија формираше и Завод за буџетска одговорност. Ова е целосно независно тело што има задача да прави објективни проценки и анализа на фискалната политика, приходите и расходите од буџетот, како и дефицитот.

„Заводот за буџетска одговорност стана важен дел од фискалниот пејзаж. Но сега мора да го искористи својот кредибилитет за да ја потврди својата независност од Трезорот, вклучувајќи и посилна критика против погрешните трезорски практики и потези на политичка погодност. Ако не успее во тоа, од `куче-чувар` ќе се претвори во пудлица на Трезорот“, истакна Џулијан МекКреј  од британскиот Институт за владеење.

Меѓутоа, ова тело не е супститут на парламентарниот финансиски надзор.

Но, и британскиот модел на надзор на јавните финансии е критикуван со низа забелешки за поголема независност и построга контрола.

Така, Организацијата за економска соработка и развој (ОЕЦД) во еден од своите извештаи оцени дека парламентарниот надзор на трошењето во Велика Британија бележи мал напредок, наспроти јакнењето на улогата на независната фискална институција, Заводот за буџетска одговорност. „Има одреден напредок во парламентарното истражување на трошењето на Владата, но сепак не може да се каже дека е направена револуција“.

Во Македонија, Парламентот засега има неспоредливо помала улога во контролата на трошењето на народните пари. Пратениците вообичаено расправаат за буџетот, завршната сметка, кога се прави ребаланс, но не навлегуваат детално во истраги за начинот на трошењето или пак добиената вредност за потрошените пари. Овие задачи му се препуштени на Државниот завод за ревизија, кој што ги проверува сметките на државните институции.

Резултатот од работата на вкупно 78 ревизори минатата година е 118 ревидирани институции, 76 извештаи за ревизија на регуларност, 6 извештаи за ревизија на успешност, вкупно 795 наоди во овие извештаи.

Но и покрај низата забелешки за недомаќинско трошење, само 7 ревисорски извештаи биле доставени до јавен обвинител, 4 до Државната комисија за спречување на корупција, но нема податок за покренати обвиненија.

Во насока на поголем надзор на јавните финансии, новата влада најави дека ќе формира специјално тело, Фискален совет.

Велика Британија го намалува трошењето народни пари

Последната деценија беше тежок период за Велика Британија во економска смисла. Пред финансиската криза од 2008 година, за британската влада беше својствено да троши многу, па така јавните расходи достигнуваа и до 50% од БДП. Од друга страна, и покрај експанзивната фискална политика, економскиот раст не забрза главно поради падот на довербата на потрошувачите и последиците предизвикани од финансиската криза.

Оттогаш, владите реагираа на различни начини. Лабуристичката Влада на Гордон Браун одлучи да продолжи да троши како и претходно, па дури и благо да ги зголеми јавните расходи. Конзервативно-либералната влада предводена од Дејвид Камерон помеѓу 2010 и 2016 година се обиде значително да го забави порастот на јавните трошоци, а оваа политика ја продолжи и владата предводена од Тереза Меј.

„Ова `штедење` наиде на контроверзни оценки во јавноста. Некои веруваат дека избегнувањето големи дефицити ќе ја стабилизира економијата. Сепак, други веруваат дека тоа ќе ги ослаби јавните услуги и ќе го намали економскиот раст“, коментира Стафорд, шеф на одделот за истражување во Henry Jackson Society.

Александар Јанев, економски магазин Капитал

 

Овој новинарски текст е изготвен со помош на грант доделен преку проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи”, што го спроведува Центарот за граѓански комуникации во партнерство со Балканската истражувачка репортерска мрежа и НВО Инфоцентар со финансиска поддршка од Европската Унија. Содржината на текстот е единствена одговорност на авторот и на никаков начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Европската Унија.

 

 

Повеќе

Во Белгија компаниите не смеат да финансираат партии, во Македонија се главни финансиери

Posted in Вести, Истражувачко новинарство

f1

„Корупција има насекаде. Има и во Белгија. Но, кога таа е толку голема што ја контролира ситуацијата, имате сериозен проблем“.

Со овие зборови поранешниот белгиски заменик-спикер на парламентот и консултант за Балканот, Лоде Ваност, стави црта меѓу тоа каде е денес Белгија, а каде е Македонија и зошто првата е на врвот по успешност во Европа, а Македонија над една деценија оди кон дното.

f2

„Ја имав втората најважна позиција во парламентот со години и сè уште ѝ припаѓам на средната класа – имам само една куќа и патувам со воз во економска класа“, опиша тој. Кога бил во парламентарна посета на една африканска земја, не можеле да се начудат зошто се занимава со политика кога се збогатил толку малку. Во екот на преговорите за пржинските реформи, ја посетил Македонија и се запознал одблиску со состојбата.

„Системот во Македонија е толку корумпиран што најдобрите луѓе воопшто не доаѓаат на вистинските места“, вели Ваност за партизираноста во нашата држава.

„Овој феномен постоеше и кај нас, но по Втората светска војна администрацијата стана попрофесионална. Сега министер не може да му даде отказ ниту на својот возач кога ќе се смени власта“, ја илустрира тој ситуацијата. Иако и според него има разлика меѓу регулативата и реалноста и не е сè така идеално и во Белгија, на последните избори ОДИХР, сепак, донесе одлука да не ги следи воопшто бидејќи не се случува ништо нерегуларно. Тешко е дури и да се најдат соговорници во Брисел кои знаат што ги прашуваат кога ќе се спомне партизација бидејќи системот одамна расчистил со оваа појава, како и со другите две поврзани со неа –  клиентелизмот и корупцијата во политиката. Како се прави тоа во Белгија и дали може тоа да стане успешен модел за Македонија?

Новата влада најави дека нема да преземе масовни смени и отпуштања и дека странски експерти ќе ја испитуваат состојбата со јавната администрација за да понудат решенија иако последиците од партизацијата се втор најсериозен проблем за стабилноста на државата по нерасчистената корупција во високите ешалони на власта. Белгија, пак, има една од најрестриктивните законски регулативи која спречува политичките партии да се поистоветат со државата и да ја заробат, како што се случи кај нас. Дури и за стандардите на ОБСЕ белгиските закони се премногу ригорозни, но кога низ разговорите и извештаите на експертите и политичките претставници ќе чуете дека никој по изборите не се жали, дека сите ѝ веруваат стопроцентно на изборната администрација и дека ја сметаат перфектна својата демократија, звучи како добар пример за Македонија. Без оглед што во Европа многумина гледаат на Белгија како на нефункционална држава, особено кога по изборите во 2010 година им требаа 541 ден да формираат влада.

По скандалот со Вили Клас, во 1995 година, кога тој како министер за економски прашања зел провизија за да склучи договор за набавка на хеликоптери, јавноста  рече – доста е. Тогаш е донесена регулатива со која во корен се смени функционирањето на политичките партии во земјата. Сега партиите во Белгија не смеат да земаат никакви пари и донации од приватни компании и генерално од сите што имаат правен статус во земјата, па дури и фондации, невладини организации, верски институции, бизнис-асоцијации. Единствен извор на финансирање им се членарините и парите што ги добиваат од државата по изборите, а кои се делат според гласовите што ги освоиле, при што добиваат 125.000 евра плус 1,25 евро за секој освоен глас. Кампањите и воопшто финансиите на партиите ги контролираат две независни тела, а казнувањето за непријавени приходи е ригорозно, со одземање на средствата, скратување на правото да добијат државни пари, па и одземање освоен мандат на ваков начин.

f3

f4

Во Белгија, за разлика од кај нас, гласањето е задолжително и се избира не само по пропорционален туку и по преференцијален модел, односно може да се гласа за листа, но и за поединечни кандидати од неа. За да се стави крај на клиентелизмот забрането е давање  најситни подароци, така што на избран парламентарец може да му биде одземен мандатот веднаш по изборите ако се утврди дека дал на некој гласач дури и пенкало, не, пак, да му вети работно место или функција. Целосно е забрането политичкото рекламирање на електронските и интернет медиуми, при што партиите имаат гарантирано време на националните телевизии. Забранети се комерцијалните билборди, постерите не смеат да бидат големи, а кампањите мора да бидат скромни, при што државата определува колку секоја партија може да потроши, со максимум милион евра за најголемите.

f5

Државата, тргнувајќи од принципот дека трошењето многу пари во кампањите само ги зголемува шансите за корупција, го утврдува и го контролира нивото на трошоците на секој од кандидатите. Донации од приватни индивидуи се можни  само до 500 евра по партија, но не директно на нив туку на нивните фондации и организации, кои, пак, не смеат да се вратат на никаков начин на партијата.

Притоа, не се санкционираат само тие што земаат туку и тие што даваат поткуп, од шест до осум години затвор, а за прекршување на правилата за политичко рекламирање и за надминување на ограничувањата се одговара кривично со осум дена затвор или максимум 2.750 евра, при што во принцип не се санкционираат партии туку одговорни лица. Целта на ваквите промени очигледно е да се исчисти политиката од парите и услугите, да стане независна од финансиерите, а со тоа да се искорени системот на корумпирање, клиентелизам и партизирање.

„Четирипати сум учествувал на седница за одземање на имунитет на пратеник. Еден од нив отиде во затвор. Во деведесеттите една политичка партија ги изгуби финансиите поради злоупотреба за приватни цели, а некои членови од партијата отидоа во затвор. Судот решава дали тие подоцна можат да се тркаат за функција, но јавноста не ги гласа повеќе“,  вели Ваност.

Професорот по политички науки на Универзитетот УЛБ во Брисел, Жан Мишел Де Вел, кој е добар познавач на Балканот, смета дека Белгија има најдобар модел за регулирање на финансиското работење на политичките партии, иако според него не е сè во законите и санкциите туку во  менталитетот, политичката култура, т.е. како тие се применуваат. Демократијата, вели тој, има цена, и ако граѓаните ја сакаат треба да инвестираат и во неа, и во правдата.

f6

„ Минатиот месец речиси секој ден имавме некакви откритија за давање мито. Градоначалникот на Брисел и член на Социјалистичката партија зел пари за учество на состаноци што воопшто не се одржале. Даде оставка за пет дена и тоа е разликата тука во споредба со балканските земји. Овде ако имаш проблем, даваш оставка за три дена или за една недела. Кај вас апсолутно не се случува тоа. Вашата правда не е правда. Таа е корумпирана. Градоначалникот на Брисел не само што ја изгуби функцијата туку ќе биде исклучен од партијата и ќе има проблем со фискалната администрација“, објасни Де Вел. Според него, во вакви случаи мора да се вратат парите, а вообичаено фатените во корупција не можат да се кандидираат на идни избори.

„Ако медиумите веруваат дека нешто е лошо во вашето работење, тогаш тоа за вас е крај. Мора да се повлечете“, оцени Питер Ванхоуте, поранешен парламентарец и актуелен олеснувач на реформите во Македонија. Според него, за разлика од Македонија, јавниот притисок во Белгија по вакви откритија е толку голем што мора да си дадеш оставка.

Како, пак, смената на власта се одразува директно на администрацијата и можно ли е тие што работат во неа да бидат политички активни, а, сепак, институциите да функционираат на објективен начин, има различни толкувања на искуствата, иако сите се согласуваат дека во оваа земја никој не може да загуби работа затоа што друга партија од таа што ја преферирал дошла на власт.

„Тоа е невозможно во Белгија, да смениш некого по смената на власта. Она што е важно тука е да се има чувство за компромис. Ако сакате квалитетна демократија мора да научите да правите компромис. Најголем проблем во Македонија е што со смена на власта луѓе со многу компетенции и што ја познаваат работата ги губат местата само затоа што не се членови на победничката партија. Тоа не е прифатливо. Администрацијата треба да биде лојална на новата влада, но и владата треба да биде лојална кон администрацијата.

Кај вас политиката се сфаќа како војна на еден против друг. Само мојата партија е македонска, само ние зборуваме во интерес на нацијата а другите се непријатели… Со вакво гледање не е можно да се изгради добра државна служба“, оценува професорот Де Вел.

Парадокс е што, според него, во Белгија има историска традиција да се членува во политичка партија, но тоа, сепак, не е линија на која се „крши“ нацијата. Таа традиција сега повеќе е во перцепцијата бидејќи бројот на партиски членови драматично е опаднат. Но, за белгиското општество е прифатливо дури и вработени во  полицијата и во армијата да имаат партиска книшка и да бидат во исто време членови на општински совет. Овде изворите на парите се гледаат како многу поголема закана од  припадноста на политичка партија. Според Де Вел, партиите пропорционално на резултатите добиваат одредени позиции, па така во Советот на националните телевизии и радија свои претставници имаат сите партии што влегле во Парламентот, со што и најмалите можат да влијаат на одлуките на ова тело.

„Го применуваме овој систем за да бидеме сигурни дека и најмалите партии ќе бидат претставени во ваквите тела. Колку повеќе партии, толку подобро“, вели Де Вел признавајќи дека на ваков начин, сепак, се политизира во одредена мерка администрацијата. Релацијата меѓу партиите и администрацијата, вели тој, е многу силна во Белгија, но има и силно граѓанско општество, силни синдикати, медиуми… Статусот партиски член во минатото обезбедувал привилегии, но веќе не бидејќи граѓаните не го прифаќаат тоа и го казнуваат таквото однесување, како  реликт на минатото. Според него, фактот дека опаѓа членството во политичките партии е најдобра потврда за тоа.

trosoci-800x751

„Ова е проблем не толку на регулативите колку на политичката култура. И најдобри да се законите, ако вашите судии не ги применуваат, резултатите се спротивни. А тоа може да се смени“, вели Де Вел посочувајќи ја Романија, каде што беа потребни 20 години за да се смени политичкото милје и во судството да дојде нова генерација која не подлегнува на партизацијата и води вистинска борба со корупцијата.

„Единствена политичка функција во органите на управа се генералните секретари на одделите. Но, и тие се номинирани како кариерни кадри, ако имаат добро искуство и ги исполнуваат условите. Дури и советниците на парламентарците, што сами ги избираат, мора да исполнат одредени критериуми  бидејќи ги плаќа државата и патем им ја одредува платата“, вели Ваност. Според него, наспроти Македонија, каде политичките партии се „возила на економијата“,  во Белгија политичките партии не смеат да бидат вклучени во никаков бизнис, да имаат акции или да се дел од профитабилни инвестиции.

Питер Ванхојте, кој најдобро го познава политичкото функционирање во Македонија, воведувањето систем со кој најквалификуваните ќе добиваат работа во администрацијата а не партиските кадри го смета за еден од најважните приоритети за земјата.

f7

„Овој систем треба да се имплементира во Македонија, а политичките партии треба да се отргнат од приватното финансирање и да добијат лимитирани сретства од државата. Мора да има и некаков баланс меѓу партиите без оглед дали се големи или мали,  така што и на малите да им се гарантира задоволувачка поддршка, персонал и слично“, вели тој.

„Имаме независна организација за регрутирање кадри во администрацијата, така што која  позиција и да ја сакате, морате да аплицирате и да поминете серија тестови. Можеш да ги провериш потоа тестовите, така што ова е навистина систем базиран на квалификациите. Ако ги поминеш испитите може да аплицираш за работа во администрацијата, но до ова ниво е невозможно  какво било партиско влијание“, вели Ванхојте. Наспроти САД, кои имаат закон кој регулира до кое ниво може да се сменат позициите откако ќе се смени власта, според Ванхојте, во Белгија не постои такво нешто бидејќи тука администрацијата не се менува со власта.

„Администрацијата ни е толку важна што не го правиме тоа. Во шеесеттите и седумдесеттите имавме сериозен проблем со именувањата на високи позиции, како на пример директори на одредени административни сервиси, по што почнавме да применуваме неформален договор познат како Културен пакт. Политичките партии, имено, се согласија да се применува ротациски систем за високите позиции според кој добиваш  толку места колку што е твојата сила како партија во Парламентот. Но, тоа вклучува луѓе и од коалицијата на власт, и од опозицијата, така што ги вклучуваме сите партии во системот место да ги менуваме луѓето“, вели Ванхоуте посочувајќи дека проблемот со Македонија е што практично има двопартиски систем, иако има повеќе партии. Според него, и на другите партии треба да им се осигура некакво влијание, инаку слабее нивната внатрешна демократија.

За него, исто така, не е спорно да се биде партиски член и да се работи во администрација бидејќи во Белгија тоа се смета за демократско право. Можеш да бидеш член на општински совет и да работиш во администрацијата, но ако си избран за парламентарец мораш да се повлечеш од секоја позиција. Дали е популарно да се биде партиски член во Белгија? Ванхоуте вели – не.

„Бројот на членството на партиите оди надолу на годишно ниво. Сè помалку луѓе го сакаат тоа. Треба да се оди на состаноци, да се учествува во активности. Зелената партија, на пример, има меѓу 4.000 и 5.000 членови, додека во просек партиите во земјата немаат повеќе од 30.000 членови. Или, како што го објасни тоа Ваност, „кога имаш работа што ти е гарантирана, зошто тие е партија“.

Со клинтелизмот, како второ лице на партизацијата, Белгија според Ванхоуте расчистила во голема мерка. Среќавањето со него во Македонија и во другите земји со кои работи во моментов го мотивирало подлабоко да го истражува.

„Во Белгија, кога бев млад, живеевме во еден навистина клиентелистички систем. Во мојата општина имаше фабрика за автомобили од компанијата ‘Форд’ и ако сакаше некој да се вработи во неа не аплицираше таму туку кај градоначалникот. Сега нашиот систем го спречува тоа. Ако на пример имаш проблем со даночната администрација и најдеш некој парламентарец да интервенира за тебе, тој веднаш ќе биде опоменат од спикерот на Парламентот“, вели Ванхојте додавајќи дека системот во Белгија спречува да  му направиш услуга некому надевајќи се на противуслуга.

Објавувањето на т.н. бомби покажа дека за разлика од Белгија, каде што Министерството за внатрешни работи ја има улогата на ДИК и сите се задоволни, кај нас било претворено во штаб на владејачката партија ВМРО-ДПМНЕ. Од белгиското искуство испаѓа дека на Македонија  ѝ треба нова регулатива која ќе го постави на сосема нова основа функционирањето на партиите за да тие ѝ служат на државата а не таа ним, а во основата на сето тоа е ограничувањето на дотокот на парите, за тие што ја користат политиката за да се збогатат да немаат веќе интерес да бидат дел од неа. Главната улога очигледно треба да ја одигра јавноста која треба да ги прифати белгиските норми во политиката и да  притиска за нив бидејќи политичката елита во земјата нема сама да ја исече гранката на која се „дебели“. „Не можеш да бидеш неутрален додека излетува возот“ е омилената порака на Ваност. А нашиот воз оди во погрешен правец бидејќи има премногу пари во политиката и премногу неконтролирана моќ.

Слободанка Јовановска

 

Овој новинарски текст е изготвен со помош на грант доделен преку проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи”, што го спроведува Центарот за граѓански комуникации во партнерство со Балканската истражувачка репортерска мрежа и НВО Инфоцентар со финансиска поддршка од Европската Унија. Содржината на текстот е единствена одговорност на авторот и на никаков начин не може да се смета дека ги одразува гледиштата на Европската Унија.

Повеќе

Осум НВО ќе работат на креирање на унифицирани бази на податоци за сите општини во земјата

Posted in Избрани, Истражувачко новинарство

DSC_0504

Центарот за граѓански комуникации на 15 јуни 2017 година во Скопје одржа работилница за невладините организации кои се носители на мали грантови во рамките на проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување реформи“, кој се спроведува со финансиска поддршка на ЕУ.

Осум НВО ќе работат на прибирање, обработка и анализира на релеватни податоци за однапред определени области за сите општини од регионот на којшто му припаѓаат. Областите за коишто ќе се прибираат информации од јавен карактер се: економија и финансии, квалитет на живот, здравство и животна средина. Конкретните податочни сетови што треба да се обезбедат преку малите грантови во секоја од овие области се претходно утврдени низ широк консултативен процес и се оценети од страна на граѓанските организации и новинарите како најкорисни за нивната идна работа. Прибраните и обработените податоци по региони ќе претставуваат основа за изработка на унифицирани бази на податоци за сите 80 општини и Градот Скопје. Базите ќе содржат податоци во временска низа од неколку години со цел да бидат корисен ресурс за иницирање на новинарски истражувања и анализи, но и да послужат како основа за преземање на натамошни акции од страна на НВО.

DSC_0513

Носители на мали грантови во рамките на проектот Истражувачко новинарство за поттикнување реформи се: Здружение Институт за стратешки истражувања и едукација – Скопје, Младински културен центар Битола, Здружение Новус Струмица, Здружение Иницијатива на невработени интелектуалци од Виница, Здружение Граѓански центар за оддржлив развој ЕГРИ Крива Паланка, Здружение Извиднички одред Димитар Влахов Велес, Здружение Центар за развој на заедницата Кичево и Здружение Центар за развој и унапредување на јавниот живот Тетово.

Повеќе

Тренинг за истражувачко новинарство: Од идеја до истражувачка сторија

Posted in Избрани, Истражувачко новинарство

DSC_0431

Од 9. до 11. јуни 2017 година во Охрид беше одржан тренинг за истражувачко новинарство под наслов „Од идеја до истражувачка сторија“. Предавачи на тренингот беа новинарите од продукцијата Инсајдер од Белград, Сенка Влатковиќ Одавиќ и Миодраг Чворовиќ.

Предавачите зборуваа за чекорите што мора да се преземат од почетна идеја до готова истражувачка сторија, начините на кои се избираат темите, разликите помеѓу дневното и истражувачкото новинарство, како се прибираат фактите и доказите, кои информации можат да се користат, како се избираат изворите на информациите, како се прават визуелизации на приказните, како се составуваат приказните и како се вкрстуваат информациите.

DSC_0426_sredena

На тренингот учествуваа 13 новинари од 12 реномирани медиуми од земјата. Тренингот е дел од проектот „Истражувачко новинарство за поттикнување на реформи“ кој е поддржан од Европската Унија.

Повеќе